ربع رشیدی تبریز یکی از شاخصترین مراکز علمی، فرهنگی و آموزشی دوره ایلخانی است که در اوایل قرن هشتم هجری (اوایل قرن چهاردهم میلادی) به همت دانشمند و وزیر برجسته ایلخانان، رشیدالدین فضلالله همدانی تأسیس شد. این مجموعه که در شمالشرقی تبریز و در دامنههای کوه سرخاب واقع شده، با هدف ایجاد یک مرکز علمی بینالمللی و الگویی پیشرفته از آموزش و پژوهش طراحی گردید و میتوان آن را از نخستین نمونههای «شهرک دانشگاهی» در جهان اسلام دانست.
ربع رشیدی شامل مجموعهای از فضاهای متنوع آموزشی، مذهبی، خدماتی و فرهنگی بود؛ از جمله مدرسههای تخصصی، مسجد جامع، کتابخانهای بزرگ، دارالشفا (مرکز درمانی و آموزش طب)، کارگاههای کتابت و نگارگری، مهمانسراها و حجرههای اقامتی برای اساتید و دانشجویان. در وقفنامه این مجموعه – که امروزه یکی از اسناد ارزشمند ثبتشده در حافظه جهانی یونسکو است – سازماندهی دقیق اداری، مالی و آموزشی ربع رشیدی تشریح شده است. این وقفنامه نهتنها گویای ساختار منسجم و پیشرفته این مرکز علمی است، بلکه اطلاعاتی ارزشمند در زمینه معماری، مدیریت و شیوههای آموزشی آن دوره ارائه میدهد.
اهمیت ربع رشیدی تنها به ساختار معماری یا کارکردهای آموزشی آن محدود نمیشود، بلکه این مجموعه نقشی کلیدی در تبادل فرهنگی میان تمدنهای اسلامی، چین، هند و سرزمینهای غربی ایفا کرده است. حضور استادان و دانشجویانی از مناطق مختلف جهان اسلام و حتی سرزمینهای دورتر، نشان از جایگاه جهانی این مرکز در تولید و انتقال دانش دارد. با این حال، پس از اعدام رشیدالدین در سال ۷۱۸ هجری، این مجموعه دچار رکود شد و به مرور زمان بخشهای وسیعی از آن تخریب گردید.
امروزه از شکوه اولیه ربع رشیدی تنها بقایای معماری همچون دیوارها و برجهای آجری بر جای مانده که در سالهای اخیر مورد کاوشهای باستانشناسی و مرمتهای حفاظتی قرار گرفتهاند. ربع رشیدی به عنوان نمادی از شکوه علمی و فرهنگی تبریز، نهتنها در تاریخ معماری ایران بلکه در تاریخ جهانی علم و آموزش جایگاهی ویژه دارد و تلاشهایی برای ثبت جهانی آن به عنوان میراثی بیبدیل در حال انجام است.
